Sarp
New member
Bu birkaç kilometrelik fark ilk bakışta “Ne olacak canım?” dedirtebilir.
Ama bilimde ölçüm hassasiyeti önemlidir.
Çünkü çap değiştiğinde hacim değişir. Hacim değiştiğinde yoğunluk hesabı değişir. Yoğunluk değiştiğinde de bilim insanları Plüton'un iç yapısı ve bileşimi hakkında daha iyi fikir sahibi olabilir.
NASA/JPL'nin hesaplamalarında Plüton'un ortalama yoğunluğu yaklaşık 1.879 kg/m³ olarak verilmiş ve bunun Plüton'un önce düşünülenden daha buzlu bir yapıya sahip olduğuna işaret ettiği belirtilmiştir.
Yani “Plüton'un çapı kaç?” sorusu yalnızca trivia yarışmasında puan kazanmak için sorulan bir soru değil.
Bazen küçücük görünen bir ölçüm farkı, koca bir bilimsel tabloyu değiştirebilir.
Peki Hacim Konusunda Kim Kazanıyor?
İşte burada Rusya ile Plüton arasındaki karşılaştırma iyice bozuluyor.
Çünkü Rusya'nın yüzölçümünden bahsediyoruz; Plüton'un ise üç boyutlu bir hacmi var.
NASA'nın yaklaşık 2.370 kilometrelik çap üzerinden yaptığı hesapta Plüton'un hacmi yaklaşık 6,97 milyar km³ olarak bulunuyor.
Rusya'nın ise “hacmi” diye standart bir coğrafi karşılık vermek mümkün değil. Ülkenin yüzey alanı var, kara ve su alanları var, ortalama yükselti var; fakat Rusya'yı bir küre gibi alıp Plüton'la hacim yarışına sokmak bilimsel açıdan anlamsız olur.
Bu noktada forumun bir köşesinden mutlaka biri çıkıp:
“Peki Rusya'yı küre yapsak?”
diye soracaktır.
Cevap: Yapmayalım.
Rusya zaten yeterince büyük.
Bir de küre yapıp uzaya göndermeyelim.
Plüton Neden Küçük Olmasına Rağmen Bu Kadar İlgi Çekiyor?
Plüton'un hikâyesi yalnızca büyüklüğüyle ilgili değil.
1930'da keşfedildi. Uzun yıllar boyunca Güneş Sistemi'nin dokuzuncu gezegeni olarak öğretildi. Daha sonra Uluslararası Astronomi Birliği'nin gezegen tanımı değişti ve Plüton “cüce gezegen” sınıfına alındı.
Bu olay hâlâ insanların duygusal olarak tepki verdiği astronomi konularından biri.
“Plüton'u gezegenlikten attılar.”
“Benim için hâlâ gezegen.”
“Plüton bunu hak etmedi.”
Bir gök cisminin sınıflandırması üzerinden insanlık olarak neredeyse aile tartışması çıkarabiliyoruz.
Üstelik Plüton'un yalnızca kendisi değil, beş bilinen uydusu da var. En büyüğü Charon, Plüton'a göre olağanüstü büyük; NASA, Charon'un Plüton'un yaklaşık yarısı büyüklüğünde olduğunu belirtiyor.
Yani Plüton “küçük” olabilir ama kesinlikle önemsiz değil.
New Horizons görevi bunu çok net gösterdi. 2015'te yapılan yakın geçiş, Plüton'un yüzeyinin daha önce hayal edilenden çok daha karmaşık olduğunu ortaya çıkardı. Dağlar, buz düzlükleri ve dikkat çekici yüzey özellikleri görüldü.
Kısacası Plüton, “küçük olduğu için sıkıcı” kategorisine hiç girmiyor.
Rusya mı Büyük, Plüton mu? Soruyu Doğru Sorarsak Cevap Netleşiyor
Şimdi baştaki soruya dönelim:
“Plüton Rusya'dan küçük mü?”
Eğer “çap” anlamında soruyorsanız, bu karşılaştırma doğrudan yapılabilir bir karşılaştırma değil; Rusya'nın doğu-batı uzunluğu Plüton'un yaklaşık 2.377 kilometrelik çapından çok daha fazladır.
Ama yüzey alanını soruyorsanız işler değişiyor.
Plüton'un yaklaşık 17,7 milyon km²'lik küresel yüzey alanı, Rusya'nın yaklaşık 17,1 milyon km²'lik ülke yüzölçümünden biraz daha büyük çıkıyor.
Yani şaşırtıcı cevap:
Hayır. Yüzey alanı açısından Plüton Rusya'dan küçük değil; aksine biraz daha büyük.
Fark ise düşündüğümüz kadar büyük değil.
Yaklaşık birkaç yüz bin kilometrekarelik farktan söz ediyoruz. Bu nedenle “Plüton Rusya'dan çok daha büyük” demek de yanlış olur.
Daha doğru ifade şu:
Plüton ile Rusya'nın yüzey alanları şaşırtıcı derecede birbirine yakın ve kullanılan yaklaşık ölçümlere göre Plüton biraz daha büyük.
Bu Bilgi Neden Bu Kadar Eğlenceli?
Çünkü bize ölçek kavramının ne kadar şaşırtıcı olduğunu gösteriyor.
Geceleri gökyüzüne baktığımızda Plüton'u çıplak gözle göremiyoruz. Zihnimizde de onu minicik, önemsiz bir nokta olarak canlandırıyoruz.
Rusya ise haritalarda devasa.
Fakat yüzey alanlarını aynı birime çevirdiğimizde iki sayı birbirine inanılmaz derecede yaklaşıyor.
Bu, aslında bilimsel merakın en güzel taraflarından biri.
Bir şeyin görünüşüne güvenmek yerine ölçmek.
İlk tahmine güvenmek yerine veriyi kontrol etmek.
Ve en önemlisi, soruyu biraz değiştirdiğimizde cevabın da değişebileceğini kabul etmek.
Belki de forumda sorulması gereken asıl soru şu:
“Büyük olmak tam olarak ne demek?”
Çap olarak mı?
Yüzey alanı olarak mı?
Hacim olarak mı?
Kütle olarak mı?
Yoksa bir şeyin zihnimizde kapladığı yer olarak mı?
Plüton'un kütlesi Dünya'nın yanında son derece küçük. NASA'nın verilerine göre Plüton'un çapı Dünya'nın yaklaşık beşte biri. Ama yüzey alanını Rusya ile karşılaştırdığınızda ortaya neredeyse başa baş bir yarış çıkıyor.
İşte uzay bazen böyle şakalar yapıyor.
Bir tarafta dünyanın en büyük ülkesi: Rusya.
Diğer tarafta Güneş'ten milyarlarca kilometre uzakta, buzlarla kaplı küçük bir cüce gezegen: Plüton.
Ve ikisi yüzey alanı hesabında neredeyse aynı ligde.
Bence bu sorunun en güzel tarafı da burada.
Bazen “küçük” dediğimiz şey gerçekten küçük değildir; sadece onu yanlış ölçüyoruzdur.
Belki de Plüton'un bütün hikâyesi bundan ibaret: Önce gezegen dedik, sonra cüce dedik, küçük sandık, ölçtük… Sonunda da karşımıza Rusya'ya yakın büyüklükte bir yüzey çıktı.
Uzay gerçekten insanın egosunu törpülemeyi seviyor.
Üstelik bunu yaparken hesap makinesini de masaya bırakıp gidiyor.
Karşılaştırma ölçütlerini başta netleştirKaynak gösterimini metinle uyumlu düzenle
Karşılaştırma ölçütlerini başta netleştir
Kaynak gösterimini metinle uyumlu düzenle
Kapanışı forum etkileşimine aç
Ama bilimde ölçüm hassasiyeti önemlidir.
Çünkü çap değiştiğinde hacim değişir. Hacim değiştiğinde yoğunluk hesabı değişir. Yoğunluk değiştiğinde de bilim insanları Plüton'un iç yapısı ve bileşimi hakkında daha iyi fikir sahibi olabilir.
NASA/JPL'nin hesaplamalarında Plüton'un ortalama yoğunluğu yaklaşık 1.879 kg/m³ olarak verilmiş ve bunun Plüton'un önce düşünülenden daha buzlu bir yapıya sahip olduğuna işaret ettiği belirtilmiştir.
Yani “Plüton'un çapı kaç?” sorusu yalnızca trivia yarışmasında puan kazanmak için sorulan bir soru değil.
Bazen küçücük görünen bir ölçüm farkı, koca bir bilimsel tabloyu değiştirebilir.
Peki Hacim Konusunda Kim Kazanıyor?
İşte burada Rusya ile Plüton arasındaki karşılaştırma iyice bozuluyor.
Çünkü Rusya'nın yüzölçümünden bahsediyoruz; Plüton'un ise üç boyutlu bir hacmi var.
NASA'nın yaklaşık 2.370 kilometrelik çap üzerinden yaptığı hesapta Plüton'un hacmi yaklaşık 6,97 milyar km³ olarak bulunuyor.
Rusya'nın ise “hacmi” diye standart bir coğrafi karşılık vermek mümkün değil. Ülkenin yüzey alanı var, kara ve su alanları var, ortalama yükselti var; fakat Rusya'yı bir küre gibi alıp Plüton'la hacim yarışına sokmak bilimsel açıdan anlamsız olur.
Bu noktada forumun bir köşesinden mutlaka biri çıkıp:
“Peki Rusya'yı küre yapsak?”
diye soracaktır.
Cevap: Yapmayalım.
Rusya zaten yeterince büyük.
Bir de küre yapıp uzaya göndermeyelim.
Plüton Neden Küçük Olmasına Rağmen Bu Kadar İlgi Çekiyor?
Plüton'un hikâyesi yalnızca büyüklüğüyle ilgili değil.
1930'da keşfedildi. Uzun yıllar boyunca Güneş Sistemi'nin dokuzuncu gezegeni olarak öğretildi. Daha sonra Uluslararası Astronomi Birliği'nin gezegen tanımı değişti ve Plüton “cüce gezegen” sınıfına alındı.
Bu olay hâlâ insanların duygusal olarak tepki verdiği astronomi konularından biri.
“Plüton'u gezegenlikten attılar.”
“Benim için hâlâ gezegen.”
“Plüton bunu hak etmedi.”
Bir gök cisminin sınıflandırması üzerinden insanlık olarak neredeyse aile tartışması çıkarabiliyoruz.
Üstelik Plüton'un yalnızca kendisi değil, beş bilinen uydusu da var. En büyüğü Charon, Plüton'a göre olağanüstü büyük; NASA, Charon'un Plüton'un yaklaşık yarısı büyüklüğünde olduğunu belirtiyor.
Yani Plüton “küçük” olabilir ama kesinlikle önemsiz değil.
New Horizons görevi bunu çok net gösterdi. 2015'te yapılan yakın geçiş, Plüton'un yüzeyinin daha önce hayal edilenden çok daha karmaşık olduğunu ortaya çıkardı. Dağlar, buz düzlükleri ve dikkat çekici yüzey özellikleri görüldü.
Kısacası Plüton, “küçük olduğu için sıkıcı” kategorisine hiç girmiyor.
Rusya mı Büyük, Plüton mu? Soruyu Doğru Sorarsak Cevap Netleşiyor
Şimdi baştaki soruya dönelim:
“Plüton Rusya'dan küçük mü?”
Eğer “çap” anlamında soruyorsanız, bu karşılaştırma doğrudan yapılabilir bir karşılaştırma değil; Rusya'nın doğu-batı uzunluğu Plüton'un yaklaşık 2.377 kilometrelik çapından çok daha fazladır.
Ama yüzey alanını soruyorsanız işler değişiyor.
Plüton'un yaklaşık 17,7 milyon km²'lik küresel yüzey alanı, Rusya'nın yaklaşık 17,1 milyon km²'lik ülke yüzölçümünden biraz daha büyük çıkıyor.
Yani şaşırtıcı cevap:
Hayır. Yüzey alanı açısından Plüton Rusya'dan küçük değil; aksine biraz daha büyük.
Fark ise düşündüğümüz kadar büyük değil.
Yaklaşık birkaç yüz bin kilometrekarelik farktan söz ediyoruz. Bu nedenle “Plüton Rusya'dan çok daha büyük” demek de yanlış olur.
Daha doğru ifade şu:
Plüton ile Rusya'nın yüzey alanları şaşırtıcı derecede birbirine yakın ve kullanılan yaklaşık ölçümlere göre Plüton biraz daha büyük.
Bu Bilgi Neden Bu Kadar Eğlenceli?
Çünkü bize ölçek kavramının ne kadar şaşırtıcı olduğunu gösteriyor.
Geceleri gökyüzüne baktığımızda Plüton'u çıplak gözle göremiyoruz. Zihnimizde de onu minicik, önemsiz bir nokta olarak canlandırıyoruz.
Rusya ise haritalarda devasa.
Fakat yüzey alanlarını aynı birime çevirdiğimizde iki sayı birbirine inanılmaz derecede yaklaşıyor.
Bu, aslında bilimsel merakın en güzel taraflarından biri.
Bir şeyin görünüşüne güvenmek yerine ölçmek.
İlk tahmine güvenmek yerine veriyi kontrol etmek.
Ve en önemlisi, soruyu biraz değiştirdiğimizde cevabın da değişebileceğini kabul etmek.
Belki de forumda sorulması gereken asıl soru şu:
“Büyük olmak tam olarak ne demek?”
Çap olarak mı?
Yüzey alanı olarak mı?
Hacim olarak mı?
Kütle olarak mı?
Yoksa bir şeyin zihnimizde kapladığı yer olarak mı?
Plüton'un kütlesi Dünya'nın yanında son derece küçük. NASA'nın verilerine göre Plüton'un çapı Dünya'nın yaklaşık beşte biri. Ama yüzey alanını Rusya ile karşılaştırdığınızda ortaya neredeyse başa baş bir yarış çıkıyor.
İşte uzay bazen böyle şakalar yapıyor.
Bir tarafta dünyanın en büyük ülkesi: Rusya.
Diğer tarafta Güneş'ten milyarlarca kilometre uzakta, buzlarla kaplı küçük bir cüce gezegen: Plüton.
Ve ikisi yüzey alanı hesabında neredeyse aynı ligde.
Bence bu sorunun en güzel tarafı da burada.
Bazen “küçük” dediğimiz şey gerçekten küçük değildir; sadece onu yanlış ölçüyoruzdur.
Belki de Plüton'un bütün hikâyesi bundan ibaret: Önce gezegen dedik, sonra cüce dedik, küçük sandık, ölçtük… Sonunda da karşımıza Rusya'ya yakın büyüklükte bir yüzey çıktı.
Uzay gerçekten insanın egosunu törpülemeyi seviyor.
Üstelik bunu yaparken hesap makinesini de masaya bırakıp gidiyor.
Karşılaştırma ölçütlerini başta netleştirKaynak gösterimini metinle uyumlu düzenle
Karşılaştırma ölçütlerini başta netleştir
Kaynak gösterimini metinle uyumlu düzenle
Kapanışı forum etkileşimine aç