Sarp
New member
Yerel Deneyimler Küresel Tarihin Neresinde?
Osmanlı tarihinin en ilginç taraflarından biri, küresel gelişmelerin yerel hayat üzerinde doğrudan sonuçlar doğurmasıdır.
19. yüzyılda Avrupa sanayileşirken Osmanlı ekonomisinin dünya ticaret sistemiyle ilişkisi de değişiyordu. Demiryolları, limanlar, telgraf hatları ve yeni ticaret bağlantıları yalnızca ekonomik araçlar değildi; insanların hareketlerini, haber alma biçimlerini ve devletin merkezle taşra arasındaki ilişkilerini de dönüştürdü.
Bir başka örnek Balkanlar'dır. Avrupa'daki ulusçuluk fikirleri Balkan toplumlarında farklı biçimlerde karşılık buldu. Fakat bu süreç yalnızca “Avrupa’dan fikir geldi, Osmanlı dağıldı” şeklinde açıklanamaz. Yerel ekonomik ilişkiler, dini kimlikler, bölgesel güç mücadeleleri ve merkezi yönetimin politikaları da aynı anda etkiliydi.
Benzer şekilde Arap vilayetlerinde yaşanan gelişmeleri yalnızca İstanbul'dan verilen kararlarla açıklamak mümkün değildir. Yerel eşraf, şehir ağları, dini kurumlar, ticaret yolları ve bölgesel siyasi ilişkiler de önemliydi.
Bu açıdan bakıldığında Osmanlı tarihi aslında sürekli bir “merkez-çevre” etkileşimidir.
IX. Cilt Neden Özellikle Dikkat Çekici?
Karal’ın yazdığı IX. cilt, 1908-1918 arasındaki İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı dönemini kapsıyor. Türk Tarih Kurumu kayıtlarında bu cildin 1996 tarihli baskısının 593 sayfa olduğu ve bibliyografya ile dizin içerdiği görülüyor.
Bu dönem Osmanlı tarihinin en yoğun dönüşüm yıllarından biridir. II. Meşrutiyet’in ilanı, siyasi partiler ve cemiyetler, İttihat ve Terakki, Balkan Savaşları, Trablusgarp Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı gibi gelişmeler art arda yaşanmıştır.
Karal’ın IX. cildinin içeriğinde İkinci Meşrutiyet dönemi iç olayları, Makedonya’da meşrutiyetin ilanı, siyasi iktidar mücadeleleri, Yemen ayaklanmaları, Trablusgarp ve Balkan savaşları ile Birinci Dünya Savaşı gibi başlıklar yer alıyor.
Bu dönem aynı zamanda Osmanlı tarihinin dünya tarihiyle en yoğun biçimde kesiştiği dönemlerden biridir.
Birinci Dünya Savaşı yalnızca Avrupa devletlerinin savaşı değildi. Osmanlı Devleti'nin savaşa dahil olması Ortadoğu, Kafkasya, Balkanlar ve Kuzey Afrika'nın siyasi geleceğini de etkiledi. Bugünkü birçok devletin sınırlarının ve siyasi sorunlarının arka planında bu dönemin etkilerini görmek mümkündür.
Dolayısıyla IX. cilt yalnızca Osmanlı'nın son yıllarını değil, modern Ortadoğu ve Türkiye tarihinin oluşum süreçlerinden birini anlamak için de önem taşır.
Enver Ziya Karal’ın Tarihçiliğini Okurken Neye Dikkat Etmeli?
Karal’ın tarihçiliğini değerlendirirken onun yaşadığı dönemi de göz önünde bulundurmak gerekir. Türk Tarih Kurumu’nun biyografik bilgilerinde Karal’ın yakınçağ Osmanlı tarihi dersleri verdiği, çeşitli üniversitelerde görev yaptığı ve 1972-1982 arasında Türk Tarih Kurumu başkanlığını yürüttüğü belirtiliyor.
Atatürk Ansiklopedisi ise Karal’ın tarih anlayışının Cumhuriyet dönemi ve Atatürkçü düşünceyle güçlü biçimde bağlantılı olduğunu belirtiyor.
Bu bilgi, eserlerini değersizleştirmek için değil, tarih kitaplarının da kendi dönemlerinin entelektüel ortamından bağımsız olmadığını hatırlamak için önemlidir.
Her tarihçi olayları belirli kavramlarla seçer, sınıflandırır ve yorumlar. Bugünün tarihçileri toplumsal tarih, kadın tarihi, mikro tarih, ekonomik tarih, çevre tarihi ve gündelik hayat tarihi gibi alanlara daha fazla ağırlık verebiliyor.
Bu nedenle Karal'ı okurken en verimli yöntemlerden biri, onun anlatısını başka tarihçilerin çalışmalarıyla karşılaştırmaktır.
Örneğin Osmanlı modernleşmesini yalnızca siyasi elitler üzerinden okumak yerine Şerif Mardin'in Osmanlı-Türk modernleşmesine ilişkin çalışmaları, İlber Ortaylı'nın imparatorluğun son dönemlerine yönelik araştırmaları veya kadınların ve gündelik hayatın tarihine odaklanan akademik çalışmalarla birlikte değerlendirmek farklı perspektifler sağlayabilir.
9 Cilt mi, 11 Kitap mı? Kafa Karıştıran Ayrıntının Nedeni
Burada özellikle altını çizmek istediğim bir bibliyografik ayrıntı var. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi'nin katalog kaydında eserin tamamının 9 cilt ve 11 kitap olarak yayımlandığı belirtiliyor.
Bunun nedeni bazı ciltlerin kendi içerisinde kısımlara ayrılarak ayrı kitaplar halinde basılmasıdır. Örneğin III. ve IV. ciltlerin farklı kısımları ayrı kitaplar halinde karşımıza çıkabilir.
Bu yüzden bir sahaf ilanında “11 kitaplık takım” ifadesini görmek, eserin 11 cilt olduğu anlamına gelmez. Bibliyografik olarak esas seri yapısı 9 cilttir.
Bugünkü baskılarda da aynı ayrımı görmek mümkün. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi IX. cildin 2011 tarihli üçüncü tıpkıbasımını 593 sayfa olarak kaydediyor.
Bu Seri Bugün Nasıl Okunmalı?
Bana göre Karal’ın Osmanlı Tarihi'ni yalnızca “Osmanlı hakkında bilgi veren eski bir kaynak” olarak görmek yerine, tarih yazımının belirli bir dönemini temsil eden önemli bir çalışma olarak okumak daha anlamlı.
Birinci katmanda doğrudan olayları öğrenebiliriz. İkinci katmanda Karal'ın olayları nasıl seçtiğini ve sıraladığını inceleyebiliriz. Üçüncü katmanda ise aynı olayları farklı toplumların gözünden yeniden düşünmeye başlayabiliriz.
Örneğin Balkan Savaşları'nı İstanbul'daki Osmanlı yönetiminin açısından okumak başka, Balkan toplumlarının milliyetçilik ve bağımsızlık deneyimleri açısından okumak başka, savaştan etkilenen sıradan ailelerin açısından okumak ise bambaşkadır.
Aynı olay farklı insanlar için farklı anlamlar taşıyabilir.
Bir devlet için “toprak kaybı” olan bir olay, başka bir toplum için “bağımsızlık” anlamına gelebilir. Bir reform bir kesim tarafından eşitlik adımı olarak görülürken başka bir kesim tarafından geleneksel düzenin bozulması şeklinde algılanabilir.
Tarih okumayı ilginç hale getiren şeylerden biri de tam olarak bu çelişkidir.
Sonuç: Dokuz Ciltlik Bir Seri, Birden Fazla Tarih Okuması
Özetlemek gerekirse, Enver Ziya Karal’ın adıyla özdeşleşen Osmanlı Tarihi serisi 9 cilttir; ancak eser bütünüyle 11 kitap halinde yayımlanmıştır. Karal bu serinin V, VI, VII, VIII ve IX. ciltlerini yazmıştır. İlk dört cilt ise İsmail Hakkı Uzunçarşılı tarafından kaleme alınmıştır.
Karal’ın özellikle son beş cildi, Osmanlı Devleti'nin modernleşme çabalarını, Tanzimat ve Islahat süreçlerini, Meşrutiyet dönemlerini ve nihayet Birinci Dünya Savaşı'na kadar uzanan çalkantılı yılları anlamak açısından önemlidir.
Fakat seriyi okurken yalnızca devletin ve siyasi elitlerin hikâyesine odaklanmamak gerektiğini düşünüyorum. Osmanlı dünyası çok kültürlü, çok dinli ve çok bölgeli bir yapıydı. Türklerin yanında Arapların, Rumların, Ermenilerin, Yahudilerin, Balkan halklarının, Kafkas topluluklarının ve daha pek çok grubun farklı deneyimleri bulunuyordu.
Kadınların ve erkeklerin tarihsel rollerini değerlendirirken de kalıplaşmış “erkekler başarıya, kadınlar ilişkilere odaklanır” gibi genellemelerden kaçınmak gerekiyor. Asıl incelenmesi gereken, toplumun hangi rolleri kadınlara ve erkeklere sunduğu, hangi faaliyetleri görünür kıldığı ve tarihçilerin hangi başarıları kayıt altına aldığıdır.
Belki de Karal'ın eserini okurken en verimli yaklaşım şu soruyu sormaktır:
Osmanlı'nın son yüzyılını yalnızca devlet adamlarının, savaşların ve reformların tarihi olarak değil; farklı şehirlerde yaşayan kadınların, erkeklerin, tüccarların, askerlerin, öğrencilerin, köylülerin, zanaatkârların ve farklı etnik-dini toplulukların deneyimleri üzerinden de okusaydık nasıl farklı bir tarih ortaya çıkardı?
Bir de daha büyük bir soru var: Bugün “Osmanlı tarihi” dediğimiz şey, gerçekten tek bir hikâye mi, yoksa aynı coğrafyada yaşamış çok sayıda toplumun birbirine bağlanan hikâyelerinin toplamı mı?
Bence Karal'ın dokuz ciltlik serisini günümüzde değerli kılan noktalardan biri de tam burada yatıyor. Eser bize yalnızca geçmişte ne olduğunu anlatmakla kalmıyor; geçmişi hangi çerçeveden okuduğumuzu da sorgulama fırsatı veriyor.
Başlıca Kaynaklar
- Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, IX. Cilt: İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908-1918).
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Karal, Enver Ziya”.
- Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, “Enver Ziya Karal”.
- Atatürk Ansiklopedisi, “Enver Ziya Karal (1906-1982)”.
- Türk Tarih Kurumu Kütüphane kayıtları ve bibliyografik katalog bilgileri.
Cilt ve kitap ayrımını netleştirKaynak gösterimini metinle eşleştir
Cilt ve kitap ayrımını netleştir
Kaynak gösterimini metinle eşleştir
Tekrarlanan bölümleri sıkılaştır
Osmanlı tarihinin en ilginç taraflarından biri, küresel gelişmelerin yerel hayat üzerinde doğrudan sonuçlar doğurmasıdır.
19. yüzyılda Avrupa sanayileşirken Osmanlı ekonomisinin dünya ticaret sistemiyle ilişkisi de değişiyordu. Demiryolları, limanlar, telgraf hatları ve yeni ticaret bağlantıları yalnızca ekonomik araçlar değildi; insanların hareketlerini, haber alma biçimlerini ve devletin merkezle taşra arasındaki ilişkilerini de dönüştürdü.
Bir başka örnek Balkanlar'dır. Avrupa'daki ulusçuluk fikirleri Balkan toplumlarında farklı biçimlerde karşılık buldu. Fakat bu süreç yalnızca “Avrupa’dan fikir geldi, Osmanlı dağıldı” şeklinde açıklanamaz. Yerel ekonomik ilişkiler, dini kimlikler, bölgesel güç mücadeleleri ve merkezi yönetimin politikaları da aynı anda etkiliydi.
Benzer şekilde Arap vilayetlerinde yaşanan gelişmeleri yalnızca İstanbul'dan verilen kararlarla açıklamak mümkün değildir. Yerel eşraf, şehir ağları, dini kurumlar, ticaret yolları ve bölgesel siyasi ilişkiler de önemliydi.
Bu açıdan bakıldığında Osmanlı tarihi aslında sürekli bir “merkez-çevre” etkileşimidir.
IX. Cilt Neden Özellikle Dikkat Çekici?
Karal’ın yazdığı IX. cilt, 1908-1918 arasındaki İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı dönemini kapsıyor. Türk Tarih Kurumu kayıtlarında bu cildin 1996 tarihli baskısının 593 sayfa olduğu ve bibliyografya ile dizin içerdiği görülüyor.
Bu dönem Osmanlı tarihinin en yoğun dönüşüm yıllarından biridir. II. Meşrutiyet’in ilanı, siyasi partiler ve cemiyetler, İttihat ve Terakki, Balkan Savaşları, Trablusgarp Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı gibi gelişmeler art arda yaşanmıştır.
Karal’ın IX. cildinin içeriğinde İkinci Meşrutiyet dönemi iç olayları, Makedonya’da meşrutiyetin ilanı, siyasi iktidar mücadeleleri, Yemen ayaklanmaları, Trablusgarp ve Balkan savaşları ile Birinci Dünya Savaşı gibi başlıklar yer alıyor.
Bu dönem aynı zamanda Osmanlı tarihinin dünya tarihiyle en yoğun biçimde kesiştiği dönemlerden biridir.
Birinci Dünya Savaşı yalnızca Avrupa devletlerinin savaşı değildi. Osmanlı Devleti'nin savaşa dahil olması Ortadoğu, Kafkasya, Balkanlar ve Kuzey Afrika'nın siyasi geleceğini de etkiledi. Bugünkü birçok devletin sınırlarının ve siyasi sorunlarının arka planında bu dönemin etkilerini görmek mümkündür.
Dolayısıyla IX. cilt yalnızca Osmanlı'nın son yıllarını değil, modern Ortadoğu ve Türkiye tarihinin oluşum süreçlerinden birini anlamak için de önem taşır.
Enver Ziya Karal’ın Tarihçiliğini Okurken Neye Dikkat Etmeli?
Karal’ın tarihçiliğini değerlendirirken onun yaşadığı dönemi de göz önünde bulundurmak gerekir. Türk Tarih Kurumu’nun biyografik bilgilerinde Karal’ın yakınçağ Osmanlı tarihi dersleri verdiği, çeşitli üniversitelerde görev yaptığı ve 1972-1982 arasında Türk Tarih Kurumu başkanlığını yürüttüğü belirtiliyor.
Atatürk Ansiklopedisi ise Karal’ın tarih anlayışının Cumhuriyet dönemi ve Atatürkçü düşünceyle güçlü biçimde bağlantılı olduğunu belirtiyor.
Bu bilgi, eserlerini değersizleştirmek için değil, tarih kitaplarının da kendi dönemlerinin entelektüel ortamından bağımsız olmadığını hatırlamak için önemlidir.
Her tarihçi olayları belirli kavramlarla seçer, sınıflandırır ve yorumlar. Bugünün tarihçileri toplumsal tarih, kadın tarihi, mikro tarih, ekonomik tarih, çevre tarihi ve gündelik hayat tarihi gibi alanlara daha fazla ağırlık verebiliyor.
Bu nedenle Karal'ı okurken en verimli yöntemlerden biri, onun anlatısını başka tarihçilerin çalışmalarıyla karşılaştırmaktır.
Örneğin Osmanlı modernleşmesini yalnızca siyasi elitler üzerinden okumak yerine Şerif Mardin'in Osmanlı-Türk modernleşmesine ilişkin çalışmaları, İlber Ortaylı'nın imparatorluğun son dönemlerine yönelik araştırmaları veya kadınların ve gündelik hayatın tarihine odaklanan akademik çalışmalarla birlikte değerlendirmek farklı perspektifler sağlayabilir.
9 Cilt mi, 11 Kitap mı? Kafa Karıştıran Ayrıntının Nedeni
Burada özellikle altını çizmek istediğim bir bibliyografik ayrıntı var. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi'nin katalog kaydında eserin tamamının 9 cilt ve 11 kitap olarak yayımlandığı belirtiliyor.
Bunun nedeni bazı ciltlerin kendi içerisinde kısımlara ayrılarak ayrı kitaplar halinde basılmasıdır. Örneğin III. ve IV. ciltlerin farklı kısımları ayrı kitaplar halinde karşımıza çıkabilir.
Bu yüzden bir sahaf ilanında “11 kitaplık takım” ifadesini görmek, eserin 11 cilt olduğu anlamına gelmez. Bibliyografik olarak esas seri yapısı 9 cilttir.
Bugünkü baskılarda da aynı ayrımı görmek mümkün. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi IX. cildin 2011 tarihli üçüncü tıpkıbasımını 593 sayfa olarak kaydediyor.
Bu Seri Bugün Nasıl Okunmalı?
Bana göre Karal’ın Osmanlı Tarihi'ni yalnızca “Osmanlı hakkında bilgi veren eski bir kaynak” olarak görmek yerine, tarih yazımının belirli bir dönemini temsil eden önemli bir çalışma olarak okumak daha anlamlı.
Birinci katmanda doğrudan olayları öğrenebiliriz. İkinci katmanda Karal'ın olayları nasıl seçtiğini ve sıraladığını inceleyebiliriz. Üçüncü katmanda ise aynı olayları farklı toplumların gözünden yeniden düşünmeye başlayabiliriz.
Örneğin Balkan Savaşları'nı İstanbul'daki Osmanlı yönetiminin açısından okumak başka, Balkan toplumlarının milliyetçilik ve bağımsızlık deneyimleri açısından okumak başka, savaştan etkilenen sıradan ailelerin açısından okumak ise bambaşkadır.
Aynı olay farklı insanlar için farklı anlamlar taşıyabilir.
Bir devlet için “toprak kaybı” olan bir olay, başka bir toplum için “bağımsızlık” anlamına gelebilir. Bir reform bir kesim tarafından eşitlik adımı olarak görülürken başka bir kesim tarafından geleneksel düzenin bozulması şeklinde algılanabilir.
Tarih okumayı ilginç hale getiren şeylerden biri de tam olarak bu çelişkidir.
Sonuç: Dokuz Ciltlik Bir Seri, Birden Fazla Tarih Okuması
Özetlemek gerekirse, Enver Ziya Karal’ın adıyla özdeşleşen Osmanlı Tarihi serisi 9 cilttir; ancak eser bütünüyle 11 kitap halinde yayımlanmıştır. Karal bu serinin V, VI, VII, VIII ve IX. ciltlerini yazmıştır. İlk dört cilt ise İsmail Hakkı Uzunçarşılı tarafından kaleme alınmıştır.
Karal’ın özellikle son beş cildi, Osmanlı Devleti'nin modernleşme çabalarını, Tanzimat ve Islahat süreçlerini, Meşrutiyet dönemlerini ve nihayet Birinci Dünya Savaşı'na kadar uzanan çalkantılı yılları anlamak açısından önemlidir.
Fakat seriyi okurken yalnızca devletin ve siyasi elitlerin hikâyesine odaklanmamak gerektiğini düşünüyorum. Osmanlı dünyası çok kültürlü, çok dinli ve çok bölgeli bir yapıydı. Türklerin yanında Arapların, Rumların, Ermenilerin, Yahudilerin, Balkan halklarının, Kafkas topluluklarının ve daha pek çok grubun farklı deneyimleri bulunuyordu.
Kadınların ve erkeklerin tarihsel rollerini değerlendirirken de kalıplaşmış “erkekler başarıya, kadınlar ilişkilere odaklanır” gibi genellemelerden kaçınmak gerekiyor. Asıl incelenmesi gereken, toplumun hangi rolleri kadınlara ve erkeklere sunduğu, hangi faaliyetleri görünür kıldığı ve tarihçilerin hangi başarıları kayıt altına aldığıdır.
Belki de Karal'ın eserini okurken en verimli yaklaşım şu soruyu sormaktır:
Osmanlı'nın son yüzyılını yalnızca devlet adamlarının, savaşların ve reformların tarihi olarak değil; farklı şehirlerde yaşayan kadınların, erkeklerin, tüccarların, askerlerin, öğrencilerin, köylülerin, zanaatkârların ve farklı etnik-dini toplulukların deneyimleri üzerinden de okusaydık nasıl farklı bir tarih ortaya çıkardı?
Bir de daha büyük bir soru var: Bugün “Osmanlı tarihi” dediğimiz şey, gerçekten tek bir hikâye mi, yoksa aynı coğrafyada yaşamış çok sayıda toplumun birbirine bağlanan hikâyelerinin toplamı mı?
Bence Karal'ın dokuz ciltlik serisini günümüzde değerli kılan noktalardan biri de tam burada yatıyor. Eser bize yalnızca geçmişte ne olduğunu anlatmakla kalmıyor; geçmişi hangi çerçeveden okuduğumuzu da sorgulama fırsatı veriyor.
Başlıca Kaynaklar
- Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, IX. Cilt: İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908-1918).
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Karal, Enver Ziya”.
- Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, “Enver Ziya Karal”.
- Atatürk Ansiklopedisi, “Enver Ziya Karal (1906-1982)”.
- Türk Tarih Kurumu Kütüphane kayıtları ve bibliyografik katalog bilgileri.
Cilt ve kitap ayrımını netleştirKaynak gösterimini metinle eşleştir
Cilt ve kitap ayrımını netleştir
Kaynak gösterimini metinle eşleştir
Tekrarlanan bölümleri sıkılaştır